Bekijk deze nieuwsbrief online →

Rubriek: Knagende vragen met Hans Vermaak en Katrien Termeer

In deze rubriek leggen we een kwestie die in het netwerk leeft voor aan Hans Vermaak en Katrien Termeer. Beiden houden zich beroepsmatig bezig met taaie vraagstukken. Opgaven met veel partijen, veel onzekerheid en geen eenduidige oplossingen. Ze schrijven los van elkaar, elk vanuit hun eigen vak. Dit levert vaak herkenning, en soms opluchting.

Hans Vermaak is organisatieadviseur, docent en onderzoeker. Hij werkt aan taaie, verknoopte vraagstukken en schreef daarover onder meer twee boeken Plezier beleven aan taaie vraagstukken en De logica van de lappendeken. Met Léon de Caluwé ontwikkelde hij de veranderkleuren.

Katrien Termeer is hoogleraar Bestuurskunde aan Wageningen University & Research. Zij onderzoekt hoe je taaie maatschappelijke vraagstukken bestuurlijk organiseert, onder meer rond klimaat, landbouw en circulaire economie, en schreef daarover het boek Kleine stapjes, grote veranderingen.

Hoe ga je om met onzekerheid als er zoveel op het spel staat?

Sinds 1 april staat er meer funderingsinformatie in het taxatierapport. Vanaf 1 januari tellen bij een hypotheek met NHG de indicatieve herstelkosten mee in de financiering, als ook het verkennende (bovengronds) onderzoek ter plaatse een hoog risico laat zien. Daarmee hopen we te voorkomen dat iemand een huis koopt met een funderingsrisico waarvan hij de herstelkosten (later) niet kan betalen. Een goede ontwikkeling in de basis. Maar de ene partij is er blij mee, de andere heeft er grote bezwaren tegen.  De funderingsrisicoklasse is voor veel woningen modelmatig, en ook het verkennend onderzoek blijft een inschatting die te positief of te negatief kan uitpakken. Toch kunnen er financiële consequenties aan verbonden zijn. Dat leidt tot verhitte discussies. Het doel sneeuwt daarbij weleens onder: ongeziene risico’s voor nieuwe woningeigenaren voorkomen.

Een makelaar wil een goede verkoopprijs en een duidelijk verhaal naar zijn klant, en een inschatting die misschien niet klopt is dat niet. Een geldverstrekker houdt liever rekening met het slechtste geval. De taxateur moet het aan de koper uitleggen met wat er in het rapport staat. En de koper wil weten wat hij koopt, maar heeft er niets aan als een inschatting zijn financiering blokkeert terwijl het pand in orde blijkt.

Handelen met wat we nu weten om grotere problemen te voorkomen, of wachten tot de informatie beter is? Hoe gaan we samen om met imperfectie, en met het ongemak dat daarbij hoort

Hans Vermaak:

De funderingsproblematiek is wat de literatuur een ‘wicked problem’ noemt. Zulke problemen zijn ‘gemeen’ omdat ze niet netjes projectmatig en expertmatig hanteerbaar zijn. Wat wel werkt, is samen je weg vinden: in de literatuur heet dat ‘clumsy solutions’. Gemene problemen verlangen morsige oplossingen.

Die morsigheid zit er onder meer in dat je zulke opgaven pas goed leert begrijpen door eraan te werken, niet door er vooraf lang op te studeren. Hoe langer je studeert, hoe meer vragen je oproept. Omdat je die pas onderweg kunt beantwoorden, kom je niet tot actie: ‘analysis paralysis’. Door funderingsinformatie op te nemen in het taxatierapport, is die verlamming vermeden met een oplossing die goed genoeg is, maar allesbehalve perfect.

Dat ongemak is beter te verdragen als je twee dingen beseft. Ten eerste: er gebeuren meer ongelukken als je niet voor zo’n imperfecte oplossing kiest. Denk aan eigenaars en financiers die voor verrassingen komen te staan. Zekerheid per pand nastreven is bovendien duur en de capaciteit ontbreekt. Ten tweede: de huidige afspraken kun je onderweg verbeteren. Sterker nog: die deal kan je nu met elkaar maken. De huidige opzet bevat ongetwijfeld weeffouten die pas onderweg zichtbaar worden. Spreek af die periodiek te herijken. Wierdsma noemt dit het werken met ‘tijdelijke werkbare overeenkomsten’.

Een ander kenmerk van die morsigheid is dat veel partijen betrokken zijn, met verschillende belangen, inzichten, bijdragen en intenties. Het zijn verknoopte vraagstukken. Dit impliceert dat het moet schuren. Dat is geen verstoring van het werk, dat is het werk. Geen verhitte discussies is dan een slecht teken. Dat geldt zolang fricties over de opgaaf gaan en niet over onderlinge relaties, want dan zit je op het verkeerde schaakbord. De uitdaging is om weg te blijven van ‘wie heeft gelijk’ (meerdere gezichtspunten horen erbij), ‘wie heeft het gedaan’ (meerdere bijdragen horen erbij) en ‘wie is te vertrouwen’ (gemengde intenties horen erbij).

Wat dat laatste betreft: het helpt als betrokkenen zich niet alleen druk maken over hun eigen taak, organisatie of achterban. Iedereen heeft naast een baan ook een vak, een buurt en idealen. Meerdere loyaliteiten zijn dus doodnormaal: in dit geval aan je positie in de koopketen én aan het voorkomen dat een groot deel van het huizenbestand door de grond zakt. Richt je je alleen op het eerste, dan sta je buitenspel bij maatschappelijke opgaven. Richt je je alleen op het tweede, dan laat je je eigen thuisplek in de steek. Iedereen voelt die spanning en is als geen andere in staat die met elkaar in balans te brengen.

Katrien Termeer:

Deze rubriek gaat over knagende kwesties. Het omgaan met onzekerheid is wel een hele grote kwestie. Dit speelt altijd bij complexe maatschappelijke vraagstukken en dus ook bij funderingen. Onzekerheid is een veelgebruikt excuus om acties uit te stellen. Dat doen we vaak met zinnetjes zoals: ‘eerst meer onderzoek’ of ‘eerst moeten we een beter systeem hebben’ of ‘zolang we het niet zeker weten, kunnen we beter wachten’. Dit is een verleidelijke strategie die tijdelijk comfort kan opleveren. Echter, het heeft geen zin om te wachten op volledige zekerheid, want die zal er nooit komen. Stilstaan en afwachten levert immers geen nieuwe inzichten op.

Betekenisvol omgaan met complexe vraagstukken en alle onzekerheden die dat met zich meebrengt, gaat het beste wanneer mensen met elkaar in beweging blijven en doorgaan met handelen en leren. Bij grote onzekerheden kan het helpen om met relatief kleine stapjes of tijdelijke systemen te beginnen. Dat vermindert het ongemak, het zijn immers toch maar kleine stapjes. Kleine stapjes bieden veel mogelijkheden om te leren, bij te sturen of aan te passen.

Het begrip onzekerheid is nog wat verder af te pellen. Sommige onzekerheden komen door gebrek aan kennis en zijn met meer onderzoek of met betere informatiesystemen te verkleinen. Er zijn echter ook onzekerheden die te maken hebben met onvoorspelbaarheid die bij complexe systemen hoort, en waar we wijs mee moeten om zien te gaan. Ook ontstaat onzekerheid omdat mensen een vraagstuk verschillend interpreteren en er fundamenteel anders naar kijken. Deze vorm van onzekerheid is alleen te verkleinen door veel interacties en dialoog.

Vaak denken we alleen aan inhoudelijke onzekerheden. Wanneer veel partijen betrokken zijn, spelen er vaak ook onzekerheden over het (strategisch) gedrag van andere partijen of de onderlinge dynamiek. Ook is er, vooral in de beginfase van een netwerk, onzekerheid over de spelregels.

En al deze onzekerheden hangen ook nog met elkaar samen. Tolerantie voor onzekerheid is bijvoorbeeld hoger wanneer partijen in een netwerk weten wat ze aan elkaar hebben. Enige mate van zekerheid over het gedrag van anderen en de spelregels, is cruciaal om met elkaar in beweging te blijven en te leren over de inhoud van een complex vraagstuk.

Ter aanvulling: typen onzekerheid

Collega’s (Dewulf en Biesbroek, 2018) onderscheiden 9 typen onzekerheid. Hieronder een eerste oefening van Katrien om deze toe te passen op het funderingsvraagstuk.

  1. Gebrek aan kennis (epistemische onzekerheid)

    We weten iets nog niet, maar het is in principe wel te achterhalen met onderzoek, metingen of data.

    De inhoud van het vraagstuk

    • Wat is de staat van de funderingen van alle panden in Nederland?
    • Wat zijn de herstelkosten?

    Het gedrag van partijen

    • Wie maken deel uit van het funderingsnetwerk?
    • Hoe werken deze partijen met elkaar samen?

    De spelregels

    Wat zijn de formele regels voor de informatiesystemen waarop de overheid haar beleid baseert?

  2. Onvoorspelbaarheid (ontologische onzekerheid)

    Sommige dingen zijn niet vooraf te weten, hoeveel onderzoek we ook doen. Dat komt doordat de werkelijkheid zelf verandert of onvoorspelbaar reageert.

    De inhoud van het vraagstuk

    • Hoe beïnvloeden extreme neerslag en droogte de staat van de fundering van een specifiek pand?
    • Wat betekent dat voor de mogelijke herstelkosten?

    Het gedrag van partijen

    Hoe reageert een partij als zij wordt beschuldigd van een te laag of te hoog ingeschat risico?

    De spelregels

    Welke invloed heeft AI op de manier waarop partijen informatie verzamelen over funderingsrisico’s?

  3. Verschillende perspectieven (ambiguïteit)

    Partijen kijken verschillend naar dezelfde informatie. Meer kennis lost dit niet op: het vraagt om gesprek en afstemming.

    De inhoud van het vraagstuk

    Hoe belangrijk is het om de exacte staat van de fundering te kennen om de herstelkosten in te schatten?

    Het gedrag van partijen

    Hoe interpreteren we het gedrag van een andere partij? Is een voorstel tot overleg oprecht, of eigenlijk een vertragingstactiek?

    De spelregels

    Hoe passen we het voorzorgsbeginsel toe in een specifieke situatie?

Art Dewulf & Robbert Biesbroek (2018): Nine lives of uncertainty in decisionmaking: strategies for dealing with uncertainty in environmental governance, Policy and Society. DOI: 10.1080/14494035.2018.1504484

Redactionele aanvulling

Wat wij als netwerk hieruit kunnen meenemen:

Dat het schuurt hoort dus bij dit type vraagstuk. Wat helpt: spreek bij een tijdelijke afspraak meteen af wanneer je hem herijkt, blijf weg van de vraag wie gelijk heeft, begin klein en leer onderweg, en investeer in weten wat je aan elkaar hebt. Hoe beter partijen dat van elkaar weten, hoe meer onzekerheid ze samen kunnen dragen.

En bij jou? Wat knaagt er?

Mail het naar naf@aanpakfunderingen.nl, dan leggen we jouw kwestie wellicht de volgende keer aan Hans en Katrien voor.


Bekijk ook deze artikelen


Overzicht percentuele risicoklassen

Nederlands Woning Waarde Instituut (NWWI) heeft op verzoek een overzicht gemaakt van de percentuele verdeling van risicoklassen, volgend uit de taxaties die sinds 1 april uitgevoerd zijn.

Bekijk het artikel →

Onderzoek naar gedrag rond funderingen (CASI)

Er is een onderzoek gestart naar het gedrag rond funderingen. Het gedragsteam van de Dienst Publiek en Communicatie en een gedragsbureau brengen het psychologisch landschap rondom funderingen in kaart.

Bekijk het artikel →